Porodica kao posljednja linija odbrane - Uvodna objava

Između rasta i iscrpljivanja: Porodica kao posljednja etička institucija savremenog društva

(akademski proširena i teorijski utemeljena verzija)

1. Porodica između sistema i subjekta

U savremenim sociološkim i filozofskim analizama, porodica se sve rjeđe posmatra kao autonomna društvena institucija, a sve češće kao funkcionalni segment sistema rada, potrošnje i reprodukcije društvenih uloga (Bauman, 2000; Bourdieu, 1998). Takva redukcija porodice ima duboke posljedice po vaspitne obrasce, jer se ona iz prostora formiranja subjekta transformiše u servis za amortizaciju sistemskih pritisaka.

U kontekstu „tečne modernosti“, porodica gubi stabilne normativne oslonce, dok istovremeno biva opterećena očekivanjem da proizvede emocionalno stabilne, ekonomski funkcionalne i socijalno prilagodljive pojedince. Ovaj paradoks stvara strukturalni pritisak u kojem porodica ili internalizuje logiku sistema ili joj se suprotstavlja.

📌 U tom smislu, porodica prestaje biti privatna sfera i postaje mikro-politički prostor otpora ili reprodukcije moći (Arendt, 1958).

2. Nakaradni sistem i logika instrumentalizacije

Pod pojmom „nakaradni sistem“ u ovom radu podrazumijeva se skup društvenih, institucionalnih i kulturnih praksi koje:

• instrumentalizuju čovjeka kao sredstvo, a ne kao cilj,

• vrednuju učinak ispred integriteta,

• legitimišu hijerarhiju i dominaciju kao „normalan“ poredak.

Takvi sistemi, kako ističe Foucault (1977), ne funkcionišu primarno represijom, već normalizacijom. Oni proizvode subjekte koji sami nadziru svoje ponašanje, emocije i ambicije.

Porodica, ukoliko izgubi refleksivnu i etičku funkciju, postaje prvi transmisijski mehanizam te normalizacije.

3. Vaspitanje kao etičko-politička praksa

U klasičnim pedagoškim teorijama (Rogers, 1961; Goleman, 1995), vaspitanje se definiše kao proces cjelovitog razvoja ličnosti. Međutim, u savremenom sistemskom kontekstu, ono se sve češće svodi na regulaciju ponašanja i proizvodnju „poželjnih ishoda“.

Suprotno tome, ovaj rad polazi od pretpostavke da je vaspitanje u porodici etičko-politički čin, jer oblikuje budući odnos pojedinca prema autoritetu, moći i zajednici.

Porodica koja njeguje:

• unutrašnju motivaciju umjesto spoljašnje kontrole,

• odgovornost umjesto poslušnosti,

• dijalog umjesto straha,

proizvodi subjekte sposobne za kritičko mišljenje i društvenu participaciju. Takvi subjekti predstavljaju strukturni izazov svakom sistemu koji se oslanja na pasivnost.

4. Autoritet, granice i simbolička stabilnost porodice

Strukturna porodična terapija (Minuchin, 1974) ukazuje da porodice bez jasnih, ali pravednih granica proizvode emocionalnu dezorijentaciju članova. Nakaradni sistemi koriste upravo tu dezorijentaciju kako bi ponudili „zamjenski autoritet“.

Zdrava porodica uspostavlja autoritet koji:

• nije represivan,

• nije arbitraran,

• počiva na simboličkoj stabilnosti i dosljednosti.

Takav autoritet stvara unutrašnju disciplinu, za razliku od spoljašnje kontrole koja proizvodi ili pobunu ili pasivnost.

📌 Autoritet koji ne ponižava — dugoročno oslobađa.

5. Sinergijski model porodice kao društvena alternativa

Bronfenbrennerov ekološki model razvoja (1979) jasno pokazuje da se obrasci odnosa iz mikrosistema (porodica) preslikavaju na mezo- i makro-sisteme društva. U tom smislu, sinergijska porodica predstavlja alternativni društveni model u malom.

U sinergijskoj porodici:

• moć je raspodijeljena odgovorno,

• konflikti su razvojni, a ne destruktivni,

• uspjeh ne podrazumijeva poraz drugog.

Takav model direktno kontrira dominantnoj ideologiji konkurencije, koju Illich (1971) označava kao institucionalizovanu formu društvene nejednakosti.

6. Zaključna teorijska implikacija

Porodica u savremenom društvu ne može ostati neutralna. Neutralnost u uslovima strukturne nepravde znači saučesništvo. Stoga se porodica mora razumjeti kao:

• etički korektiv sistema,

• posljednja linija odbrane subjektivnosti,

• prostor gdje se još može učiti razlika između rasta i uspona.

Porodica koja zadrži vaspitnu autonomiju ne proizvodi „problematične građane“.
Ona proizvodi slobodne, odgovorne i društveno svjesne ljude.

A upravo takvi ljudi predstavljaju najveći izazov svakom nakaradnom sistemu i političarima koji misle samo na lični interes.

Autor: Aleksandar Bojić MSc